Đối mặt với những vấn đề quy hoạch dưới góc nhìn công bằng

Đô thị Việt Nam đang phát triển nhanh chóng nhưng cũng đối diện với nhiều hệ lụy: kẹt xe, ngập lụt, ô nhiễm và đánh mất di sản. Sau hơn 30 năm nghiên cứu và thực hành quy hoạch, TS.KH – KTS Ngô Viết Nam Sơn, Chủ tịch NgoViet Architects & Planners, đã đưa ra những đúc kết mang tính triết lý và gợi mở cho hướng đi bền vững.

Triết lý CITY DESIGN và những thiếu sót hiện tại

Từ vốn kinh nghiệm quốc tế, ông Nam Sơn tổng hợp khung tư duy CITY DESIGN, gồm 10 yếu tố:

• Communication (giao tiếp, chia sẻ thông tin đa chiều)
• Interdisciplinary (hợp tác đa ngành)
• Teamwork (liên kết cộng đồng)
• Yin–Yang (cân bằng hài hòa lợi ích)
• Direction (quản lý có chiến lược)
• Environment (bảo vệ môi trường, trách nhiệm xã hội)
• Sense of Place (giữ gìn bản sắc, giá trị di sản)
• Intelligence – Integration – International (ứng dụng khoa học, hội nhập quốc tế)
• Growth (tầm nhìn trăm năm)
• Network (liên kết vùng)

Trong số đó, ông đặc biệt nhấn mạnh hai yếu tố mà đô thị Việt Nam cần khẩn trương nhìn lại: Environment và Sense of Place. Nghịch lý hiện nay là những khu vực phát triển mạnh nhất cũng chính là nơi gánh chịu tình trạng kẹt xe, ngập úng, ô nhiễm nặng nề. Đó là minh chứng cho một sự phát triển chưa bền vững, sẵn sàng đánh đổi môi trường và di sản để lấy lợi ích ngắn hạn.
Ông cảnh báo: “Một khi di sản và môi trường mất đi thì bao nhiêu tiền cũng không bù đắp được. Nếu kiếm được 1 tỷ đô la, nhưng phải chi 1,5 tỷ để xử lý hậu quả môi trường, nghĩa là ta đang đi lùi.”

Công bằng trong quy hoạch đô thị

Theo Ngô Viết Nam Sơn, công bằng chính là chìa khóa tháo gỡ nút thắt của đô thị Việt Nam. Khi một khu đô thị mới được xây dựng, tất yếu phát sinh hệ lụy về giao thông, môi trường và di sản. Do đó, ngoài việc hưởng lợi nhuận, chủ đầu tư cần có trách nhiệm đóng góp để xử lý các tác động này.
Ông khẳng định: “Điều phân biệt nhà đầu tư hạng nhất và hạng ba chính là tư duy. Nếu chỉ chăm chăm lợi ích nhỏ lẻ thì mãi không thể lớn. Khi nghĩ đến lợi ích của hàng trăm ngàn dân, cái nhận lại không chỉ là lợi nhuận, mà còn là lòng biết ơn.”
Sự công bằng trong quy hoạch thể hiện ở sự chia sẻ trách nhiệm:

• Chính quyền địa phương cần đóng vai trò điều phối, đặt lợi ích cộng đồng lên hàng đầu khi phê duyệt dự án.
• Chủ đầu tư cần xem việc trích một phần lợi nhuận để đền bù, bảo tồn và bảo vệ môi trường là nghĩa vụ, không chỉ là lựa chọn.

Bài học từ quốc tế: sử dụng người tài linh hoạt

Ông Nam Sơn chia sẻ kinh nghiệm tham gia quy hoạch Phố Đông (Thượng Hải). Trước khi thành công, đã có hàng chục bản thảo không khả thi. Điểm mấu chốt là chính quyền luôn linh hoạt: sẵn sàng thay đổi phương án, sẵn sàng thay kiến trúc sư dù đó là người nổi tiếng, nếu giải pháp chưa phù hợp.
Mỗi năm, họ đều tổ chức tổng kết để nhìn lại thành tựu và sai sót, đồng thời “sàng lọc” những người có khả năng đồng hành. Đây là minh chứng cho triết lý: con người luôn là yếu tố quan trọng nhất. Việt Nam, nếu có thể phát huy được cơ chế sử dụng người tài đúng chỗ, đồng thời thống nhất mục tiêu giữa chính quyền – cộng đồng – nhà đầu tư, hoàn toàn có thể vươn lên vị trí dẫn đầu khu vực.

Xem chi tiết hơn tại:

Lời kết: người làm vườn của quy hoạch

Sau 30 năm, Ngô Viết Nam Sơn nhìn lại sự nghiệp với hình ảnh giản dị: “Tôi xem mình như một người làm vườn cần mẫn. Có cây chỉ cần tưới đã xanh tốt, nhưng cũng có mảnh đất khô cằn, cần nhiều năm kiên nhẫn chăm bón. Tôi cứ tưới, cứ chăm và nuôi niềm tin một ngày khu vườn sẽ nảy nở xanh tươi.”
Đó cũng là cách ông quan niệm về quy hoạch đô thị: kiên trì, công bằng và bền bỉ vun đắp – để rồi từng bước xây dựng nên diện mạo đô thị Việt Nam nhân văn, bền vững và đáng sống.